Yazar: Tuğba G. Ertit

Yazı/Metin Editörü: Asya Hilal Çebi

Bilimsel Editör: Dilay Z. Karadöller

Çocukların İronileri Anlama Becerileri

Diyelim ki çocuğunuzun odasına girdiniz ve her yer dağınık. Oyuncaklar, kıyafetler, kitaplar... Şöyle söylediğinizi düşünelim: "Aferin sana, ne kadar da düzenlisin". Yetişkinlerin çoğu ironi yaptığınızı yani aslında tam tersini kastettiğinizi anlayacaktır. Peki acaba çocuklar bu tür ironi ifadelerini duyduklarında aynı şeyi düşünüyor mu? Muhtemelen kafaları biraz karışıyor, okul öncesinde çocuklar ironilerin yalan ya da kandırmaca olduğunu düşünebiliyor ancak bunun dilin sözlü ifadesinin ötesinde bir işlevi olduğunu kavramakta zorlanıyorlar (Filippova & Astington, 2008).

İroni nedir? İronileri anlamak neden zordur?

İroni ifadeleri "söylenen" ile "gerçek niyet" arasında zıtlık olan durumlardır. Bu sebeple, ironileri anlamak, ifadelerin yüzeysel anlamından çok, konuşmacının niyetine odaklanmayı gerektirir. Bu da yalnızca çocuklar için değil, yetişkinler için bile zor olabilir. Peki bazıları bu ironik ifadeleri anlama konusunda neden daha başarılıdır?

Bu noktada ironileri anlamayı kolaylaştıran iki temel bilişsel beceriden bahsedebiliriz.

1. Zihin Kuramı (Theory of Mind) Nedir?

Sosyal yaşamın en temel becerilerinden biri olan Zihin Kuramı, bir başkasının bizden farklı düşünce, niyet ve duygulara sahip olabileceğini anlama becerisidir (Wellman, 2014). Örneğin, doğum gününde teyzesinden bir paten beklerken sıkıcı bir yapboz alan bir çocuğun yine de teşekkür etmesi bu becerinin bir çıktısıdır. Bu örnek çok basit görünmekle beraber çocukların buna benzer beyaz yalanları kullanması, sadece kendi bakış açılarıyla değil karşı tarafın da bakış açışını, niyet ve duygularını gözeterek davrandığının göstergesidir. Bu da çocukların zaman içerisinde sosyal ve bilişsel beceriler geliştirmesi sayesinde gerçekleşir. Örneğin, 2.5 yaşında bir çocuk saklambaç oynarken sadece gözlerini ya da vücudunun bir bölümünü kapatarak saklanabilir, çünkü eğer kendisi görmüyorsa başkaları da onu görmeyecektir. Ya da üzgün olan annesini teselli etmek için ona kendi oyuncağını verebilir, çünkü eğer oyuncak kendisini yatıştırıyorsa başkalarını da yatıştırabilir. Sonuç olarak, erken çocukluk dönemindeki bilişsel beceriler başkalarının kendilerinden farklı bir perspektife sahip olabileceğini kavrayacak düzeye henüz ulaşmamış olabilir. Öte yandan, bir çocuğun ironiyi anlayabilmesi için öncelikle konuşmacının sözlerinin ardında farklı bir niyet olabileceğini fark etmesi gerekir. Bu nedenle Zihin Kuramı becerileri ironileri anlama becerisine katkıda bulunur (Banasik, 2013; Banasik & Podsiadło, 2016; Filippova & Astington, 2008; Hayashi & Ban, 2021).

2. Yürütücü İşlevler (Executive Functions) Nelerdir?

Yürütücü İşlevler planlama, akılda tutma, dikkati sürdürme ve ilgisiz uyaranları ketleme gibi becerileri içerir (Miyake & Friedman, 2012). Örneğin, farklı görevler arasında etkili bir geçiş yapmayı sağlayan Bilişsel Esneklik ironi anlamada önemli olabilir (Zajączkowska & Abbot-Smith, 2020). Çünkü ironileri anlamak için ifadelerin yüzeysel anlamını bastırmak ve konuşmacının asıl niyetine yönelmek gerekmektedir. Bu geçiş becerilerini sağlayan Bilişsel Esneklik becerisi aynı zamanda ironileri anlamayı da kolaylaştırabilmektedir.

Peki ikinci dil edinimi ironileri anlama becerileri ile ilişkili olabilir mi?

Uzun yıllardır çapılan çalışmalar ikinci dil ediniminin hem Zihin Kuramı (Diaz & Farrar, 2018; Schroeder, 2018) hem de Yürütücü İşlev becerilerini (Bialystok & Viswanathan, 2009; Calvo & Bialystok, 2014) desteklediğini göstermiştir. İkinci dil edinimi süreci, bilinen dil sistemini bastırmak ve dikkati birden fazla dil sistemleri arasında yönetmeyi gerektirmektedir. Zihinde farklı dil sistemlerini yönetmek, Yürütücü İşlev pratiği sağlayarak bu becerileri geliştiriyor olabilir. Bununla beraber, Yürütücü İşlev becerileri daha iyi olan çocuklar bu sebeple ikinci dil yetkinliğinde de daha başarılı olabilirler.

Tüm bu ikinci dil edinimi ile Zihin Kuramı ve Yürütücü İşlevler becerileri arasındaki ilişkiyi düşündüğümüzde iki dilli çocukların aynı zamanda ironileri anlamada da daha başarılı olabileceği düşünülebilir. Kadir Has Üniversite'sinde Doç. Dr. Aslı Aktan Erciyes danışmanlığında yürüttüğümüz yüksek lisans tezimde bu soruya cevap aradık. İngilizce'yi ikinci dil olarak öğrenen 6–8 yaş arası çocukların ironi anlama becerilerini ve Zihin Kuramı ve Yürütücü İşlevler becerilerinin etkisini inceledik. Bunun için çocuklara bazı kısa hikâyeler dinlettik. Bazılar doğrudan ifadeler içerirken bazı hikayeler ironi ifadelerinden oluşuyordu.

Örneğin,

"Bilge ve Ceren marketten bir paket çikolata almıştı. Bilge dersteyken Ceren tüm çikolataları yedi. Bilge çikolata istediğinde Ceren boş paketi uzattı. Kendisine çikolata kalmadığını görünce üzülen Bilge: 'Çok naziksin' dedi."

Daha sonra ise her hikâyenin ardından çocuklara ironik ifadelerin anlamını sorduk. Örnekteki ironiye yönelik olarak "Bilge 'Çok naziksin' derken sence ne demek istedi?" diye sorduk.

Bu sorular ile çocukların karakterlerin asıl niyetini anlama becerisini inceledik. Çalışmanın bulguları ikinci dilde daha yetkin olan çocukların Zihin Kuramı ve Bilişsel Esneklik testlerindeki performanslarının akranlarına göre daha iyi olduğunu gösterdi. Ayrıca ironi anlama becerisinin en çok Zihin Kuramı becerisi ile ilişkili olduğunu bulduk. Ek olarak, Zihin Kuramı becerilerinin ikinci dil yetkinliği ve ironi anlama becerisi arasında köprü görevi gördüğü sonucuna ulaştık. Yani ikinci dil yetkinliği, doğrudan değil ama dolaylı yollarla ironi anlama becerisine katkı sunmaktadır.

Sonuç olarak, ironi ifadelerini anlamak sadece dilin gramer ya da sözcük yapılarını bilmek ile ilgili değildir. Aksine sosyal ipuçlarını takip etmeyi, başkalarının zihinsel durumlarını anlamayı ve bunları bir araya getirmeyi gerektiren üst düzey bir bilişsel beceridir.

Peki ebeveynler Zihin Kuramı becerilerinin gelişimini nasıl destekleyebilir?

Araştırmalar annelerin kullandığı zihin durumu ifadeleri sıklığının (duygu, niyet ve bilişsel durumlara yönelik kullanılan ifadeler, "anlamak", "hissetmek", "sanmak" vs.) çocukların Zihin Kuramı becerileri ile ilişkili olduğunu ortaya koymuştur (Ilgaz vd., 2025). Bu nedenle, günlük yaşamda çocuklar ile yapılan küçük etkinliklerle bile Zihin Kuramı gelişimine katkı sağlanabilir. Örneğin, bir hikayedeki karakterin duyguları ya da alt metindeki niyetleri üzerine "sence şu an ne hissediyor, neden böyle hissetmiş olabilir" gibi sorular sormak çocukları başkalarının zihinsel durumlarını düşünmeye teşvik edebilir.

Zihin Kuramı Etkinlikleri

Aşağıdaki hikâye çocuklar ile bu türden bir sohbet aracı olarak kullanılabilir.

- Yaşlı bir kadının çok fazla yavru kedisi var. Kedileri çok seviyor ve onlara zarar verecek hiçbir şey yapmıyor ama bu kedilerin hepsine birden bakamayacak. Bu yüzden bazılarını vermek istiyor. Komşusu yavru bir kedi almak istiyor, bu yüzden yaşlı kadını ziyarete gidiyor. Ama komşusu eve geldiğinde vazgeçiyor çünkü kedilerin hepsi erkek ama dişi bir kedi istiyor. Yaşlı kadın, "Eğer kimse almazsa yavruların hepsini sokağa atacağım" diyor. Soru: Yaşlı kadın neden böyle söylüyor? (Garip Hikayeler, White et al., 2009)

Burada karakterin davranışının ardındaki motivasyon açıkça ifade edilmemiştir, asıl niyetini yorumlayarak anlamak gerektirmektedir. Yaşlı kadının asıl amacı kedileri gerçekten atmak değil, komşunun kararını etkilemek ve erkek olmasına rağmen kediyi alması için ikna etmektir. Çocuğunuz ile bu karakterin asıl niyetine yönelik hoş bir sohbet başlatmak Zihin Kuramı becerilerini yansıtacak bir fırsat olarak değerlendirilebilir.

Kaynaklar

Banasik, N. (2013). Non-literal speech comprehension in preschool children–An example from a study on verbal irony. Psychology of Language and Communication, 17(3), 309-324.

Banasik, N., & Podsiadło, K. (2016). Comprehension of ironic utterances by bilingual children. Psychology of Language and Communication, 20(3), 316-335.

Diaz, V., & Farrar, M. J. (2018). The missing explanation of the false‐belief advantage in bilingual children: A longitudinal study. Developmental science, 21(4), e12594.

Filippova, E., & Astington, J. W. (2008). Further development in social reasoning revealed in discourse irony understanding. Child development, 79(1), 126-138.

Hayashi, H., & Ban, Y. (2021). Children's understanding of unintended irony and unsuccessful irony. European Journal of Developmental Psychology, 18(2), 230-256.

Ilgaz, H., Burumlu-Kisa, E., Evsen, S., & Gökçe, N. Y. (2025). More Than Words: Maternal Mental State Talk as a Form of Dynamic Scaffolding Supporting Theory of Mind. Journal of Cognition and Development, 1-21.

Miyake, A., & Friedman, N. P. (2012). The nature and organization of individual differences in executive functions: Four general conclusions. Current directions in psychological science, 21(1), 8-14.

Schroeder, S. R. (2018). Do bilinguals have an advantage in theory of mind? A meta-analysis. Frontiers in Communication, 3, 36.

Wellman, H. M. (2014). Making minds: How theory of mind develops. Oxford University Press.

White, S., Hill, E., Happé, F., & Frith, U. (2009). Revisiting the strange stories: Revealing mentalizing impairments in autism. Child development, 80(4), 1097-1117.

Zajączkowska, M., & Abbot-Smith, K. (2020). "Sure I'll help—I've just been sitting around doing nothing at school all day": Cognitive flexibility and child irony interpretation. Journal of Experimental Child Psychology, 199, 104942.